Control

AI należy przede wszystkim traktować jako narzędzie. Tak jak kalkulator, wyszukiwarka internetowa, nawigacja GPS czy komputer, sztuczna inteligencja może rozszerzać nasze możliwości i pozwalać wykonywać zadania szybciej niż wcześniej.

Różnica polega jednak na skali.

Kalkulator wykonuje obliczenia. Nawigacja wyznacza trasę. Edytor tekstu poprawia błędy. Tymczasem współczesne systemy AI potrafią łączyć wiele różnych funkcji. Mogą analizować informacje, tworzyć tekst, generować obrazy, pisać kod, tłumaczyć, porównywać dane i prowadzić rozmowę.

Dzięki temu wpływ sztucznej inteligencji na nasze życie jest znacznie większy niż wpływ wielu wcześniejszych technologii.

W pracy AI może przejąć część powtarzalnych obowiązków. W edukacji może stać się dodatkowym nauczycielem dostępnym praktycznie o każdej porze. Dla przedsiębiorcy może być wsparciem przy analizie danych, tworzeniu dokumentów czy komunikacji z klientami. Dla programisty może stanowić pomoc w wyszukiwaniu błędów i przygotowywaniu fragmentów kodu.

To ogromna wartość.

Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy przestajemy traktować AI jako wsparcie, a zaczynamy traktować je jako zastępstwo własnych umiejętności.

Nie sposób uczciwie rozmawiać o zagrożeniach AI bez pokazania drugiej strony. Sztuczna inteligencja może być wyjątkowo dobrym narzędziem, jeżeli korzystamy z niej świadomie.

Jedną z największych korzyści jest oszczędność czasu. Zadania, które wcześniej wymagały wielokrotnego wyszukiwania informacji, ręcznego porównywania danych czy przygotowywania kolejnych wersji tekstu, mogą zostać wykonane znacznie szybciej.

AI może również ułatwiać naukę. Możemy poprosić ją o wyjaśnienie trudnego zagadnienia innymi słowami, przygotowanie przykładów czy przeprowadzenie rozmowy w obcym języku. W przeciwieństwie do tradycyjnego podręcznika użytkownik może zadawać kolejne pytania i natychmiast otrzymywać odpowiedzi dopasowane do konkretnego problemu.

Sztuczna inteligencja zwiększa także dostępność technologii. Osoba bez doświadczenia programistycznego może otrzymać pomoc w napisaniu prostego skryptu. Ktoś, kto nie zna języka obcego, może przygotować tłumaczenie. Osoba rozpoczynająca działalność gospodarczą może uzyskać pomoc w uporządkowaniu pomysłów czy przygotowaniu podstawowych materiałów.

To właśnie dlatego trudno mówić o AI wyłącznie w kategoriach zagrożenia.

Problemem nie jest sama możliwość korzystania ze sztucznej inteligencji. Problemem może być sposób, w jaki z niej korzystamy.

Wyobraźmy sobie ucznia, który ma napisać wypracowanie.

Może poprosić AI o wyjaśnienie tematu, przedyskutować z nią argumenty, sprawdzić strukturę własnego tekstu i poprawić błędy. W takim przypadku sztuczna inteligencja staje się narzędziem wspierającym naukę. Może jednak również wpisać temat do AI, skopiować gotowy tekst i oddać go jako własną pracę. Technologia jest dokładnie ta sama. Różnica polega na tym, co robi człowiek.

Podobnie wygląda sytuacja w pracy.

Programista może wykorzystać AI do znalezienia błędu w kodzie, a następnie zrozumieć proponowane rozwiązanie. Może jednak również kopiować kolejne fragmenty kodu bez wiedzy o tym, jak działają. Pracownik może poprosić AI o uporządkowanie swoich pomysłów. Może też całkowicie przekazać jej przygotowanie dokumentu, którego później nawet nie przeczyta.

To prowadzi do ważnego pytania:

Czy oszczędność czasu zawsze jest korzyścią?

Nie zawsze.

Jeżeli oszczędzamy czas dzięki usunięciu czynności mechanicznej, zyskujemy. Jeżeli natomiast oszczędzamy czas poprzez rezygnację z procesu, który rozwija nasze umiejętności, sytuacja jest bardziej skomplikowana.

Wiele ludzkich umiejętności powstało dlatego, że musieliśmy sobie z czymś poradzić. Problem zmusza nas do kombinowania. Brak wiedzy zmusza do nauki. Porażka zmusza do zmiany strategii. Trudne zadanie wymaga koncentracji i wytrwałości.

Rozwój często jest efektem konieczności.

Tymczasem technologie stopniowo usuwają z naszego życia kolejne trudności.

Nie musimy znać drogi – mamy nawigację. Nie musimy wykonywać skomplikowanych obliczeń – mamy kalkulator. Nie musimy pamiętać numerów telefonów – zapisuje je smartfon. Nie musimy szukać informacji w encyklopedii – mamy wyszukiwarkę.

Nie oznacza to oczywiście, że staliśmy się przez to mniej inteligentni. Technologia pozwoliła nam po prostu przenieść część obowiązków na urządzenia. Jednak AI idzie o krok dalej. Nie tylko wykonuje określone czynności. Coraz częściej może uczestniczyć w procesie tworzenia, analizowania i rozwiązywania problemów.

I właśnie tutaj pojawia się pytanie o wpływ AI na rozwój człowieka.

Jeżeli każdą trudność możemy natychmiast usunąć za pomocą sztucznej inteligencji, czy nadal będziemy ćwiczyć umiejętności potrzebne do samodzielnego pokonywania tych trudności? Czy sztuczna inteligencja może ograniczać nasze samodzielne myślenie? Nie oznacza to, że AI automatycznie „ogłupia” człowieka. Takie stwierdzenie byłoby zbyt daleko idącym uproszczeniem. Można jednak zastanowić się nad czymś innym: czy sposób korzystania z AI może sprawić, że niektóre nasze umiejętności będą rzadziej ćwiczone?

Jeżeli za każdym razem, gdy nie znamy odpowiedzi, pytamy AI, możemy stopniowo ograniczać własną potrzebę samodzielnego poszukiwania rozwiązania. Jeżeli każdą wiadomość tworzy za nas AI, coraz rzadziej ćwiczymy własne formułowanie myśli. Jeżeli każdą decyzję poprzedzamy pytaniem do sztucznej inteligencji, możemy zacząć traktować jej odpowiedź jako substytut własnego namysłu.

Najważniejszym problemem nie jest więc samo korzystanie z AI, lecz rezygnacja z samodzielnego myślenia wtedy, gdy nadal jesteśmy w stanie myśleć samodzielnie.

Granica będzie dla każdego człowieka inna. Warto jednak przyjąć prostą zasadę: nie każda czynność, którą AI może wykonać za nas, powinna być przez AI wykonywana. Jeżeli napisanie krótkiego e-maila zajmuje nam dwie minuty, być może nie ma potrzeby angażowania sztucznej inteligencji. Jeżeli rozwiązanie problemu wymaga od nas pół godziny intensywnego myślenia, być może właśnie ta półgodzinna praca jest czymś wartościowym. Nie chodzi przecież o to, aby celowo utrudniać sobie życie. Chodzi o rozróżnienie pomiędzy niepotrzebnym wysiłkiem a wartościowym wysiłkiem. Pierwszy można automatyzować bez większych konsekwencji. Drugi może być właśnie tym, co pozwala nam zdobywać wiedzę, doświadczenie i nowe umiejętności.

Dlatego zamiast pytać:

warto czasami zapytać:

To niewielka zmiana pytania, ale prowadzi do zupełnie innego sposobu myślenia o technologii.

Kiedy mówimy o zagrożeniach AI, często wyobrażamy sobie autonomiczne maszyny, cyberataki albo scenariusze rodem z filmów science fiction. Tymczasem część problemów może być znacznie bardziej przyziemna.

Jednym z nich jest utrata samodzielności. Jeżeli stopniowo przekazujemy technologii coraz więcej obowiązków, możemy zacząć mieć trudności z wykonywaniem czynności, które wcześniej były dla nas naturalne.

Kolejnym problemem jest bezrefleksyjne zaufanie odpowiedziom AI. Sztuczna inteligencja może generować odpowiedzi brzmiące przekonująco, ale nie oznacza to, że każda z nich jest prawdziwa. Człowiek nadal musi umieć ocenić informację i zweryfikować ją w sytuacjach, w których ma to znaczenie.

Istnieje również ryzyko ograniczenia kreatywności. Paradoksalnie narzędzie stworzone między innymi do generowania pomysłów może sprawić, że przestaniemy próbować tworzyć własne.

Do tego dochodzi mniejsza tolerancja na trudność i frustrację. Jeżeli rozwiązanie każdego problemu znajduje się kilka sekund od nas, możemy przyzwyczaić się do tego, że nie musimy długo szukać odpowiedzi.

A przecież nie wszystkie wartościowe rzeczy w życiu pojawiają się natychmiast.

Być może najbardziej rozsądnym sposobem korzystania ze sztucznej inteligencji jest potraktowanie jej jako asystenta. Najpierw spróbować samodzielnie. Następnie wykorzystać AI do sprawdzenia, uzupełnienia lub rozwinięcia własnego rozwiązania. W edukacji może to oznaczać samodzielne rozwiązanie zadania, a dopiero później poproszenie AI o wskazanie błędów. W pracy może oznaczać stworzenie własnej koncepcji, a następnie wykorzystanie AI do jej uporządkowania. W programowaniu – napisanie rozwiązania, a później wykorzystanie AI do znalezienia potencjalnych problemów. W tworzeniu tekstów – przygotowanie własnych założeń i myśli, a następnie wykorzystanie sztucznej inteligencji jako redaktora lub konsultanta.

W takim modelu AI nie odbiera nam procesu myślenia. Rozszerza go.

I być może właśnie tutaj znajduje się największa wartość tej technologii.

To pytanie może wydawać się paradoksalne.

Skoro mamy dostęp do narzędzia, które potrafi przyspieszyć pracę, dlaczego mielibyśmy z niego rezygnować? Czasami właśnie dlatego, że chcemy się czegoś nauczyć. Możemy przecież pójść na skróty praktycznie zawsze. Nie zawsze jednak skrót prowadzi nas do miejsca, do którego rzeczywiście chcemy dotrzeć.

Jeżeli uczymy się języka, warto czasami samodzielnie ułożyć zdanie, nawet jeśli AI może zrobić to lepiej. Jeżeli uczymy się programowania, warto czasami spędzić godzinę nad błędem, nawet jeśli AI potrafiłaby znaleźć rozwiązanie w kilka sekund. Jeżeli próbujemy nauczyć się argumentowania, warto najpierw samemu stworzyć własne argumenty.

Trudność nie zawsze jest przeszkodą. Czasami jest właśnie mechanizmem, dzięki któremu się rozwijamy.

Sztuczna inteligencja prawdopodobnie pozostanie z nami na długo. Będzie coraz bardziej obecna w pracy, edukacji, komunikacji, rozrywce i codziennym życiu. Nie ma większego sensu udawać, że można zatrzymać ten proces. Nie ma również powodu, aby traktować każdą nową technologię jako zagrożenie. AI może być jednym z najbardziej użytecznych narzędzi, jakie otrzymał człowiek. Może zdejmować z nas żmudne obowiązki, pomagać zdobywać wiedzę, przyspieszać pracę i umożliwiać realizowanie pomysłów, które wcześniej wymagały znacznie większych zasobów.

Jednocześnie właśnie dlatego powinniśmy uważać na moment, w którym narzędzie wspierające człowieka zaczyna zastępować człowieka. Nie wszystko, co można zautomatyzować, trzeba automatyzować. Nie każdą trudność trzeba usuwać. Nie każdą decyzję trzeba przekazywać algorytmowi. I nie każdą odpowiedź trzeba otrzymać natychmiast.

Być może największym wyzwaniem ery sztucznej inteligencji nie będzie nauczenie maszyn coraz bardziej skomplikowanych rzeczy. Być może będzie nim nauczenie nas samych, jak korzystać z ich możliwości bez rezygnowania z tego, co czyni nas ludźmi: ciekawości, samodzielnego myślenia, kreatywności, popełniania błędów, pokonywania trudności i wyciągania własnych wniosków.

Bo ostatecznie najważniejsze pytanie nie brzmi:

„Czy sztuczna inteligencja może zrobić to za mnie?”

Znacznie ważniejsze jest:

„Czy jeśli pozwolę jej zrobić to za mnie, nadal będę chciał i potrafił zrobić to sam?”